Wordt de evangelische beweging volwassen?

In de evangelische beweging hebben we het vaak over groei. Als metafoor voor de natuurlijke en noodzakelijke ontwikkeling in de natuur staat ze voor het volwassen worden in je geloof van elke christen. In dit geval wil ik de metafoor hanteren voor de evangelische beweging zelf.

Ik meen te moeten constateren dat er sprake is van stagnatie in de evangelische beweging.

• Er is nauwelijks nog groei in omvang.
• Er zijn wel veel gemeentehoppers of mensen die overkomen van andere reformatorische kerken.
• Er is sprake van een toenemende verdeeldheid,
• Toenemende versnippering van gemeenten, vrije groepen en organisaties
• Kerkscheuringen t.g.v. autocratisch leiders en heikele kwesties
• Hang naar extreme ervaringen.
• Er zijn evangelische kerkverlaters en ook de kinderen van evangelische ouders worden kerkverlaters.
• Maar er is ook nog een heel andere stagnatie. Veel evangelische christenen die zo’n 20 jaar meedraaien vertonen tekenen van “het wel te geloven”. Men blijft loyaal maar het leven heeft lessen geleerd die ze geloofsmatig geen plek kunnen geven. De evangelische beweging is vooral gericht op nieuwe aanwas, men wil de prediking eenvoudig houden en vooral optimisme, warmte en enthousiasme uitstralen.

Ik meen dat de metafoor van groei ook op de gehele beweging toegepast kan worden en dan denk ik dat de evangelische beweging op een kruispunt staat van adolescentie naar volwassenheid. Het gevaar dreigt dat de evangelische beweging zelf niet volwassen wordt maar blijft hangen. Dat heeft ook te maken dat de laatste fase van geloofsgroei in een christen opvallend vaak ook stagneert. Het onderzoek “ooit evangelisch” van Otto de Bruyne bevestigt bovengeschetste problematiek en toont m.i. overduidelijk aan dat er lessen moeten worden geleerd.

Historische achtergrond.

De evangelische beweging is een (protestantse) vernieuwingsbeweging omdat de protestantse kerken aan erosie onderhevig waren in de jaren 60-90. Met de evangelische beweging doel ik op de ontwikkeling van evangelische organisaties en evangelische kerken die een breed spectrum vertegenwoordigen van een beweging in en buiten de protestantse kerken. Ze is vooral een reactie op lauwheid en starheid in de protestantse kerken, waarbij men de aansluiting met het moderne levensgevoel helemaal dreigt kwijt.

Evangelischen staan dicht bij het moderne levensgevoel en willen op een heel andere manier orthodox zijn. Geen berusting, geen formalisme een saaie kerkliederen, maar actief geloofsleven spontaniteit, echtheid en geloof in de levensveranderende kracht van het evangelie door de werking van de Heilige Geest. “We gaan voor de overwinning van koning Jezus, bekering, evangelisatie en redding en genezing door Jezus alleen” lijken de slogans te zijn. Er is een zekere afkeer van rationalisme (theologie) en formalisme(liturgie) en het instituut kerk(organisatie).

Als reactiebeweging loop je altijd het gevaar door te slaan naar de andere kant en is het zaak om in balans te komen. Daarbij is het noodzakelijk te kijken hoe je eigen reaktie-patroon in elkaar steekt en hoe je ook weer wordt beïnvloed door de hedendaagse cultuur en tijdgeest.

Herkennen van de tijdgeest.

Het is van groot belang de geest van deze tijd herkennen. Deze tijdgeest kan als volgt worden omschreven:

1. maakbaarheid van het leven en de gezondheid
2. ontkenning en verdringing van lijden, ziekte en dood
3. autonomie, onafhankelijkheid, zelfzucht, individualiteit
4. onmiddellijke behoeftebevrediging en consumptisme en geldzucht
5. hang naar spektakel en heftige prikkels en gefixeerd op eigen emoties

Al deze kenmerken wil ik nader omschrijven en vervolgens te beoordelen in hoeverre de evangelische beweging daardoor wordt beïnvloed en wat we daarmee zouden moeten doen.

Maakbaarheid van het leven.

Was in de jaren 70 en 80 vooral de focus gericht op maatschappelijke idealen in het huidig tijdsgewricht is de focus volledig komen te liggen op de maakbaarheid en groei van ons eigen leven. “Alles uit het leven halen wat er in zit”. “Leef je droom” “Geluk is een keuze of een verdienste” . “7 stappen naar geluk”. Groeien naar heelheid, zelfmanagement, carrièreplanning zijn de belangrijkste items. De New Age beweging vertaalt deze gedachte in religieuze termen van zelfvergoddelijking; alles is mogelijk “Mind over Matter”(de geest heerst over de materie). “Helen kun je zelf” en je “ontplooiing is een goddelijke ontvouwing van je goddelijke energie”. Zelf ontplooiing als religie of religie als zelfontplooiing.

Deze tijdgeest doortrekt ook de evangelische beweging. Opwekkingsliederen zingen “alles is mogelijk”, “Jezus geneest en bevrijdt”. “Alleen met Jezus kan je gelukkig worden”. En “met God spring ik over een muur”. Het gevaar dreigt dat een op God gericht leven verandert in het religieuze egocentrisme en we noemen het dan het plan van God voor je leven waarin jij tot je recht komt. De schaduwkanten van het leven kunnen worden opgelost met geloof gebed en gehoorzaamheid. Het ligt dus aan je zelf als je ziek bent, ongelukkig bent.

Deze overmoed in onze cultuur die lijden, lichamelijk verval en de zonde niet wil zien is een gevaar voor de evangelische beweging. Een tijd lang kun je dat geloven maar als je lang meeloopt dan heeft het leven je de lessen geleerd die deze tijdgeest niet wil zien. In de evangelische beweging vertaalt zich dat in kerkverlating of in een gelatenheid onder de generatie, die al meer dan 20 jaar meeloopt.

Ontkenning en verdringing van lijden, ziekte en dood.

“Dat overkomt een ander maar niet jezelf” is een gevleugelde uitdrukking van mensen die iets erg overkomt. De ontkenning en verdringing kan vele vormen aannemen; van de pil van Drion, de afschuw van ouderdom en zieke ouderen,(en de verheerlijking van de levenslustige actieve gezonde ouderen) abortussen bij afwijkingen, allerlei vormen van zelfhealing zoals deze worden beleden bij de new age beweging en alternatieve genezers tot de opvatting dat ziekte aan je zelf te wijten is (ziekte is een uitdrukking van de geest blijkbaar heb je de ziekte nodig om jezelf te handhaven).

Door de enorme ontwikkeling van de gezondheidszorg en de verbetering van sociaal economische omstandigheden is de gezondheid van nagenoeg iedereen enorm verbeterd de afgelopen 100 jaar. Onder invloed van het individualisme is het idee ontstaan dat gezondheid normaal is en ook mijn recht en zelfs eigen verdienste is en dat het te danken is aan mijn gezonde levensstijl en mijn positieve levenshouding.

Deze tijdgeest speelt ook de evangelische beweging parten. Door de fixatie op genezing en bevrijding leert men de gelovigen niet meer met lijden om te gaan en worden chronisch zieken heimelijk als een soort tweederangs christenen gezien. Het is ontegenzeggelijk dat alle mensen vroeg of laat lijden in hun leven zullen ervaren. Als ze niet toegerust zijn om geestelijk te leven te midden van lijden zal dat resulteren in teleurgestelde kerkverlaters of mensen die van binnen afhaken maar loyaal blijven.

De evangelische beweging heeft dringend behoefte aan een theologie van het lijden, maar ook aan het ontwikkelen van geestelijk leven waarin lijden een plek krijgt in plaats van alleen te focussen op de oplossing van het lijden.

Autonomie, onafhankelijkheid, zelfzucht, individualistisch.

Autonomie (=zelfwetgevend, ik bepaal zelf wat goed of fout is), onafhankelijkheid (zelfvoorziend; ik heb niemand nodig), zelfzucht (ziekelijke neiging om alles op jezelf te betrekken en altijd zoeken naar geluk voor jezelf), egocentrisme ( jezelf als centrum van het leven/wereld te beschouwen) egoïsme (alleen je eigen belang telt en je strategie is er op gericht zelf zoveel mogelijk voordeel te behalen) bepalen steeds meer het gedrag van velen.

Bovengenoemde karaktertrekken worden in onze cultuur steeds meer waargenomen en de autonomie is de grootste waan in onze cultuur. We zijn nog nooit door zoveel wetgeving omringt als vandaag de dag. De collectieve roep om regels en handhaving wordt ook steeds groter naarmate steeds meer mensen zelf individueel willen bepalen wat goed of fout is. Bovendien de mensen die zich autonoom wanen worden toch veel meer door hun sociaal culturele klimaat bepaalt dan ze zich realiseren. Het streven naar autonomie is vooral een collectief streven. Heel illustratief vond ik de reclameslogan van de massafabrikant Ikea : “Design your own world”. Dit streven wordt massaal gestimuleerd en geëxploiteerd en de massa loopt deze illusie achterna. Mensen die zich autonoom wanen worden echter meer gedreven door voor henzelf verborgen machten buiten hen (economische culturele exploitatie)en krachten in henzelf (laten zich verleiden, driften, zonden etc). We zijn afhankelijker dan ooit voor onze ontwikkeling, gezondheid, sociale zekerheid, als kind van onze ouders, zelf wereldwijd aan allerlei economische afhankelijkheden.

Deze tijdgeest beïnvloedt de evangelische beweging. Mensen bepalen zelf wat goed of fout is onder de claim van de leiding van de Heilige Geest is de evangelische versie van de menselijke autonomie. De openbaring van God in de bijbel en in de mens kan dan heel gauw ontaarden in de wat Wim Sonneveld in z’n conference van de stalmeester ooit zei “ Ik en de koningin” ( in die volgorde) naar “Ik en God” . De opwekkingsliederen zijn een illustratie van de individualistische invalshoek van de evangelische beweging omdat het wel heel veel draait om “ik en mij” in deze liederen.. Terecht dat daarop meer kritiek wordt uitgeoefend omdat Jezus ons geleerd heeft het “Onze Vader” te bidden waarin de nadruk ligt op het gemeenschappelijke.

Deze mentaliteit is uit zich autonoom opstellende gemeenteleden maar dat geldt evenzeer voor de leiders. De ontwikkeling van de onmondige mens die alleen zich maar moet schikken wat machtigen van hem vragen naar meer eigen verantwoordelijk is zonder meer goed te noemen maar het is doorgeslagen naar egocentrisme zelfzucht en ontaard in vormen van anarchie in de samenleving en helaas komen dit type verschijnselen ook voor in de evangelische beweging.

Onmiddellijke behoeftebevrediging, hedonisme, consumptisme

De hang naar genot, naar onmiddellijke behoeftebevrediging is groot, het consumeren (funshoppen) lijkt wel tot hoogste levensdoel te worden verheven.

Door aan te sluiten bij de huidige cultuur en de behoeftes van bezoekers bestaat het gevaar van een knuffelevangelie waarin vooral benadrukt wordt dat God van je houdt, dat je gelukkig wordt met God en dat hij alles vergeeft. God als de grote welzijnswerker, de therapeut of knuffelbeer. Aspecten van zondevergeving, bekering, berouw en levensheiliging en Gods oordeel over het kwaad en de zonde worden daarin sterk naar de achtergrond verdreven. Ook de door onze economie gestimuleerde identiteit van het “consument zijn” kan in de gemeente een houding veroorzaken wat heeft de gemeente (als religieuze winkel) voor mij te bieden en wat levert me het op. Sommige aanbiddingsconcerten lijken vooral op gewone concerten waarin je vooral uit je dak moet gaan. Als we deze tijdgeest niet goed herkennen lopen we het gevaar het dat aanbidding op onszelf gericht gaat worden op ons plezierig religieus gevoel.

Hang naar heftige prikkels en spektakel en druk van de beleving.

De hang naar heftige prikkels omdat de media en cultuur (TV, film, theater en muziek)onze podium- en mediabelevenis dicteren beïnvloed ook sterk de evangelische beweging.

Vooral de evangelische beweging is gevoelig voor podiumkunst. De dienst wordt vooral door het podium bepaalt en wat daar gebeurt. Het moet heftig zijn al en onze zintuigen prikkelen met sterke en snelle muziek en beelden. Er moet wat te be-leven vallen anders is het zo saai. Veel jongeren klagen over saaie kerkdiensten. Was dit de klacht in de reformatorische kerken in de jaren 70-80 ook nu klaagt de hedendaagse evangelische jeugd dat het al weer saai is in de evangelische beweging. In de evangelische beweging is er ook een grote druk om je geloof te beleven en te ervaren en God te voelen.

Samenvattend herkennen van de tijdgeest.

We moeten de tijdgeest erkennen en herkennen maar we kunnen ons niet losmaken en onttrekken van de cultuur en tijd waarin we leven. Maar als we de elementen niet herkennen die tegen de Geest van Christus ingaan en die niet corrigeren dan zal dit negatieve gevolgen hebben voor de evangelische beweging. In de bijbel wordt dit treffende genoemd: we staan in de wereld(tijdgeest) maar we zijn niet van de wereld(tijdgeest).

Wat is er nodig om tot volwassenwording te komen?

1. Meer historisch besef; we staan op de schouders van de reformatoren, katholieke kerk en de vroege kerk.
2. Meer een alomvattende visie op zonde ontwikkelen
3. Een visie en spiritualiteit op ziekte en het lijden ontwikkelen;

1. Gebrek aan historisch besef.

We leven in een cultuur die meent alles zelf uit te moeten vinden, we kijken neer op ons bekrompen verleden. We kijken neer op vorige generaties. Massaal laten we de verguisde verzuilde samenleving, met de spruitjeslucht en de onderdanigheid aan de kerk, en andere gezagsdragers. Wij gaan voor een enerverend leven en we bepalen zelf onze lotsbestemming. De bekrompen christelijke, en socialistische zuilen laten we achter ons en leven onze eigen zelfbedachte leven. Geen grote collectiviteiten meer maar individuele levens los van de benauwende historische wortels.

Deze tijdgeest doortrekt ook de evangelische beweging. De evangelische beweging zet zich af tegen de gevestigde kerken en benoemt al hun fouten en beroept zich op de eerste bron de bijbel en kan niet veel waardering opbrengen voor haar eigen wortels. Gevolg van van dit gebrek aan historisch besef dat we te weinig gebruik maken van de eeuwenlange omgang met God; van spiritualiteit en symbolen, van de worsteling met de bijbel etc. Het gebrek aan historisch besef maakt dat je je eigen tijdgeest moeilijk kunt ontdekken in je eigen geloofsbeleving en gemeente-zijn en dus ook weer dezelfde fouten maakt.

Evangelische kerken maken dezelfde fouten als de katholieke en reformatorische kerken. Het aantal evangelische kerkscheuringen overtreft al de reformatorische kerken. Dat noopt tot bescheidenheid en willen leren van onze historische wortels. Ook de verheffing van de evangelische beweging richting reformatorische en katholieke kerk is een gebrek aan historische besef we staan metaforisch gesproken wel op deze schouders.

In de opwekkingshistorie van verschillende kerken liggen waardevolle lessen voor de evangelische beweging, maar ook in de christelijke spiritualiteit vanaf de woestijnvaders tot en met Henri Nouwen  liggen ongelooflijk belangrijke lessen opgesloten om de evangelische spiritualiteit/persoonlijke relatie met de Heer te verdiepen.

2. Zondebesef; de realiteit van het kwaad.

Het handelen op basis van gevoel, primaire impulsen, authentiek/echt zijn zeer dominante waarden in onze westerse cultuur. Elk moreel oordeel over gevoelens wordt als onderdrukking als onvrijheid gezien. In het christelijk geloof wordt het kwaad reëel onderkend als zijnde een destructieve macht in de geschiedenis en in elk mensenleven. Primaire impulsen moeten worden be{heer}t omdat we geen slaaf worden van onze eigen impulsen. Geldzucht, ijdelheid, woede, onmatigheid, haat, arrogantie zijn voorbeelden van primaire impulsen die moeten worden (h)erkent en beheerst. De mens als baas over z;’n eigen impulsen zijn.

In de evangelische beweging is over het algemeen een oppervlakkig zondebesef. Er ligt een sterke nadruk individuele ethiek op het gebied van sex en relaties. Er is voorts een verschuiving gaande van :

de zondige mens, voor als moreel verantwoordelijke dader, die zich moet bekeren tot de God van verzoening en liefde

naar

de mens die geborgenheid zoekt en herstel en genezing van onze wonden nodig heeft waarbij de mens meer als slachtoffer van de zonden wordt gezien en God de grote hersteller van gebrokenheid is.

Zonde heeft betrekking op motief, houding en daad en heeft betrekking op individueel en collectief gedrag. Daarbij is de mens is zowel dader als ook slachtoffer van zonde van zich zelf en van anderen. Vaak is er in de evangelische beweging weinig zicht op maatschappelijk kwaad als milieuvervuiling, uitbuiting illegalen en geldzucht. Voorts is er in de evangelische beweging nauwelijks bewustzijn dat je in religieuze zin ook kunt zondigen. We kunnen God voor onze karretje spannen, we kunnen ons geestelijk voordoen en het niet zijn. Sterker nog; in al onze religieuze activiteit is de onzuiverheid van motieven bijna altijd aanwezig. Een profetie kan waar zijn naar de inhoud maar meedogenloos als wapen om iemand monddood te maken. In het religieus-zijn ligt het narcisme en zelfzucht altijd op de loer. Als er geen evenwicht is in de visie op de zondige mens als slachtoffer die herstel nodig heeft en als dader die bekering behoeft zal de evangelische beweging verwateren en krachteloos worden.

3. Meer omvattende visie en spiritualiteit ontwikkelen rondom het lijden.

We zullen vanuit de evagelische beweging een meer omvattende visie op lijden moeten ontwikkelen en daarbij moeten we ons niet al te eenzijdig focussen op de in de kerkgeschiedenis verloren gegane bediening van genezing, bevrijding en herstel. Het verwachtingspatroon dat wordt geschapen omtrent de bediening van genezing en bevrijding staat, vooral waar het gaat om lichamelijke genezing, in zeer schril contrast met de werkelijkheid.

Het gaat niet alleen om visie maar het is ook nodig om een spiritualiteit te ontwikkelen waarin lijden ook een plek kan krijgen. Met spiritualiteit bedoel ik o.a. een breed scala aan gemeente-aspecten: liederen, pastoraat, verkondiging, onderwijs, diaconaat, evangelische coping( een lastige term maar het gaat dan vooral om het hoofd bieden aan lichamelijk en psychisch lijden), weerbaarheid met tegenslagen om te gaan.

Een theologie die geen rekening houdt met de spanning tussen “het konkrijk dat gekomen is en het koninkrijk dat nog moet komen” en veel te hoge verwachtingen koestert zal uiteindelijk contraproductief werken en teleurgestelde en gedesillusioneerde christenen veroorzaken die “het wel geloven” .